اين امر تا حدّى ناشى از آن است كه كتب تاريخ عربى مبتنى بر روايات شفاهى و نقل گفته‌هايى است كه در قالب روايات از كسانى كه معمولا راوى شناخته شده‌اند نقل مىشود ، به‌همين‌سبب تنها منعكس‌كنندهء آن مقدارى از رويدادها و دربردارندهء نام آن عدّه از افراد يا گروه‌هايى هستند كه در دائرهء ديد همان راويان و كانون اهتمام آن‌ها يا حوزهء فهم و درك آن‌ها قرار مىگرفته‌اند . و از آن‌جا كه اين روايات غالبا در اصل به يك راوى عرب مىپيوسته‌اند ، ازاين‌رو در اين كتاب‌ها به‌ندرت مىتوان به مطالبى خارج از ديد همان راويان عرب كه دائرهء ديد و كانون اهتمامشان از همان اعراب مهاجر و مجاهداتشان فراتر نمىرفته است دست يافت ، و از اين‌جا است كه در آن‌ها دربارهء رويدادهاى مهم ديگرى كه در اين دوران در اين سرزمين و در جهان اسلام رويداده كمتر مىتوان اطلاعى به‌دست آورد ، مگر گاهى از طريق برخى از اخبارى كه به فردى از اعراب ارتباط مىيافته و در آن‌ها اشاره‌اى هم به آن رويداد شده باشد ، مانند نقل دستگاه مالى دولت ساسانى به دولت خلفا با همهء تشكيلات و كاركنان آن از دبيران و ديگران با همان زبان فارسى كه مدتى نزديك به هفتاد سال هم‌چنان در دستگاه وابسته به خلافت در عراق ادامه داشت . و آن رويداد بسيار مهمّى در تاريخ ايران و اسلام بود كه اگر به همان‌گونه كه روى داده بود در اين تاريخ‌ها منعكس مىگرديد بسيارى از ابهام‌هايى را كه بر تاريخ اين دوران سايه افكنده از ميان مىبرد . ولى از تمام اين رويداد بزرگ تنها خبر كوچكى از آن در چند جملهء كوتاه در روايتى كه به حجّاج بن يوسف ارتباط مىيابد ، دائر بر اين‌كه در زمان وى ديوان عراق از فارسى به عربى برگردانده شد « 1 » ، در تاريخ‌ها منعكس شده كه اگر نبود همين چند جملهء كوتاه كه خود راهنما و وسيله‌اى براى تحقيق بيشتر در اين امر تواند بود ، هم آن رويداد و هم امور ديگرى كه براى تاريخ ايران در اين دوران كمال اهميت را دارد بيش از اين‌كه هست در ابهام باقى مىماند . خبرى هم كه دربارهء تجديد مساحت زمين‌هاى كشاورزى عراق در زمان عمر در تاريخ‌ها آمده در ناديده گرفتن عوامل اصلى يعنى عوامل محلى و ايرانى

--> ( 1 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 330 - 331 .